သင်မြင်နေရတဲ့ အနီရောင် က တကယ်ပဲ အနီရောင် ဟုတ်ရဲ့လား? (Qualia - The Color Problem)
အခု သင့်ဘေးနားက အနီရောင် ရှိတဲ့အရာတစ်ခုခု (ဥပမာ - ပန်းသီး၊ ကိုကာကိုလာဘူး) ကို ကြည့်လိုက်ပါ။ "ဒါ အနီရောင်ပဲ" လို့ သင်သိတယ်။ သင့်သူငယ်ချင်းကို မေးရင်လည်း "အနီရောင်" လို့ပဲ ဖြေပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ စဉ်းစားစရာ တစ်ခုရှိပါတယ်။
သင်မြင်နေရတဲ့ "အနီရောင်" က တကယ်ပဲ "အနီရောင်" ဟုတ်ရဲ့လား? (Qualia - The Color Problem)
တကယ်မြင်နေရတာ ဘာလဲ?
အခု သင့်ဘေးနားက အနီရောင် ရှိတဲ့အရာတစ်ခုခု (ဥပမာ - ပန်းသီး၊ ကိုကာကိုလာဘူး) ကို ကြည့်လိုက်ပါ။ "ဒါ အနီရောင်ပဲ" လို့ သင်သိတယ်။ သင့်သူငယ်ချင်းကို မေးရင်လည်း "အနီရောင်" လို့ပဲ ဖြေပါလိမ့်မယ်။
ဒါပေမဲ့ စဉ်းစားစရာ တစ်ခုရှိပါတယ်။ သင်မြင်နေရတဲ့ အနီရောင်မြင်ကွင်းနဲ့ သင့်သူငယ်ချင်း မြင်နေရတဲ့ အနီရောင်မြင်ကွင်းက တကယ်ရော တူပါ့မလား။ သင်က "အနီ" လို့ မြင်နေရတဲ့အရာကို သင့်သူငယ်ချင်းရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ သင် "အစိမ်း" လို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပုံစံမျိုး မြင်နေရရင်ရော။ ငယ်ငယ်ကတည်းက ဒီအရောင်ကို "အနီ" လို့ပဲ ခေါ်ရမယ် သင်ထားလို့သာ သူက "အနီ" လို့ လိုက်ခေါ်နေတာဆိုရင်ရော။ ဒါဟာ သိပ္ပံနဲ့ ဒဿနလောကမှာ အဖြေရှာရအခက်ခဲဆုံး မေးခွန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ ဘယ်လိုရှင်းမလဲ?
ဒီပြဿနာရဲ့ အနှစ်သာရကို "Qualia" (ကွာလီးယား) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ Qualia ဆိုတာ "ပုဂ္ဂလခံစားမှု" ပါ။
ရှင်းအောင် ပြောရရင် -
Objective (ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်): အလင်းလှိုင်းအလျား ၇၀၀ နာနိုမီတာ လာထိရင် "အနီ" ဖြစ်တယ်ဆိုတာ စက်ပစ္စည်းတွေနဲ့ တိုင်းလို့ရတယ်။ ဒါက အချက်အလက် (Data) ပါ။
Subjective (ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်): အဲဒီအလင်း လာထိတဲ့အခါ သင့်စိတ်ထဲမှာ ခံစားမြင်တွေ့လိုက်ရတဲ့ "အနီရောင်ဆိုတဲ့ အရသာ" က Qualia ပါ။
ဥပမာ - မျက်မမြင်တစ်ယောက်ကို အနီရောင်အကြောင်း ရူပဗေဒသဘောတရားတွေ အကုန်ရှင်းပြလို့ ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ ဘယ်တော့မှ နားမလည်နိုင်တာက "အနီရောင်ကို မြင်လိုက်ရတဲ့ ခံစားမှု (Qualia)" ပါပဲ။ အချက်အလက် (Data) နဲ့ ခံစားမှု (Experience) မတူပါဘူး။
ဒီအကြောင်းအရာဟာ "The Hard Problem of Consciousness" (သိစိတ်ဆိုင်ရာ အခက်ခဲဆုံးပုစ္ဆာ) ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
Inverted Spectrum Theory: သိပ္ပံပညာရှင်တွေနဲ့ ဒဿနပညာရှင်တွေ (ဥပမာ - John Locke ကစလို့ David Chalmers အထိ) တင်ပြခဲ့တဲ့ သီအိုရီအရ လူသားတွေရဲ့ ဦးနှောက် တည်ဆောက်ပုံ တူညီပေမယ့် အတွင်းစိတ် အလုပ်လုပ်ပုံ (Internal Mapping) ချိတ်ဆက်ပုံ မတူနိုင်ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။
လက်ရှိ သိပ္ပံပညာ (Neuroscience) အရ ဦးနှောက်ထဲက နူရွန် (Neuron) တွေ ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်လဲဆိုတာ မြင်ရပေမယ့်၊ အဲဒီ နူရွန်တွေကနေ "ပုံရိပ်" တစ်ခု ဘယ်လိုထွက်လာသလဲဆိုတာကို ဘယ်စက်နဲ့မှ တိုင်းတာလို့ မရသေးပါဘူး။ သင့်စိတ်ထဲက မြင်ကွင်းကို projector နဲ့ ထိုးပြလို့ မရနိုင်သလိုပေါ့။
ဒါဟာ သီအိုရီနဲ့ ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက် (Hypothesis/Philosophical Thought Experiment) အဆင့်မှာပဲ ရှိပါသေးတယ်။ "အတည်ပြုချက် မရှိသေးပါ"။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အတွင်းစိတ် ခံစားမှုကို အခြားလူတစ်ယောက်က အတိအကျ ဝင်ရောက်ခံစားကြည့်ဖို့ လက်ရှိနည်းပညာနဲ့ မဖြစ်နိုင်သေးပါဘူး။ ဒါကြောင့် သင်မြင်တဲ့ အနီနဲ့ ကျွန်တော်မြင်တဲ့ အနီ တူ၊ မတူ ဆိုတာ သက်သေပြလို့ မရသေးပါဘူး။
ဒီ Qualia ပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ရင် -
AI Consciousness: စက်ရုပ်တွေ၊ AI တွေက Data ကို လုပ်ဆောင်ရုံတင် မဟုတ်ဘဲ လူတွေလိုပဲ "ခံစား" တတ်လာမလား ဆိုတာကို ခွဲခြားသိမြင်လာနိုင်မယ်။
Brain-Computer Interface: မျက်မမြင်တွေကို အမြင်အာရုံ ပြန်ပေးတဲ့အခါ ကင်မရာက ဒေတာပို့ရုံ မဟုတ်ဘဲ ဦးနှောက်ထဲမှာ ပုံရိပ်အစစ် ပေါ်လာအောင် ဖန်တီးလာနိုင်မယ်။
အနှစ်ချုပ်ရရင်တော့ လောလောဆယ်မှာ သင့်ဘေးကလူနဲ့ သင်ဟာ ကမ္ဘာကြီးကို ပုံစံတူ မြင်နေရတာ ဟုတ်၊ မဟုတ် ဘယ်သူမှ ရာနှုန်းပြည့် အာမမခံနိုင်ပါဘူး။
Source: Stanford Encyclopedia of Philosophy (Qualia), David Chalmers (The Hard Problem of Consciousness)